Bệnh bạc lá và khô vằn trên lúa: Dấu hiệu và cách xử lý

Bạc lá và khô vằn là hai bệnh hại lúa bà con gặp nhiều nhất, nhất là vào mùa mưa ẩm, sau các đợt gió bão. Nếu phát hiện muộn hoặc xử lý sai cách, bệnh lan nhanh và làm giảm rõ rệt năng suất, chất lượng hạt. Bài viết giúp bà con và các đại lý nhận biết đúng từng bệnh qua dấu hiệu trên ruộng, hiểu nguyên nhân và biết cách phòng, xử lý kịp thời.

1. Bệnh bạc lá (cháy bìa lá) trên lúa

Nguyên nhân

Bệnh bạc lá do vi khuẩn gây ra. Vi khuẩn lây qua nước tưới, nước mưa, gió, tàn dư rơm rạ và hạt giống mang mầm bệnh. Vi khuẩn xâm nhập qua lỗ thủy khẩu và các vết xước trên lá do mưa to, gió lớn làm lá cọ xát vào nhau.

Dấu hiệu nhận biết

• Vết bệnh bắt đầu từ mép lá hoặc chóp lá, là những vệt úng nước rồi chuyển dần sang vàng, vàng cam.
• Vết bệnh lan dọc theo gân lá, mép vết thường gợn sóng, sau chuyển xám trắng, lá khô dần từ chóp xuống.
• Sáng sớm khi còn sương, có thể thấy những giọt dịch vi khuẩn màu vàng đục trên vết bệnh.
• Ruộng nặng trông như bị cháy, các lá bạc trắng, hạt lép lửng nhiều.

Bệnh thường xuất hiện từ giai đoạn đẻ nhánh đến làm đòng, trỗ. Bệnh phát triển mạnh khi mưa nhiều, ẩm độ cao, ruộng ngập nước và bón thừa đạm.

Cách xử lý khi ruộng đã có bệnh

1. Ngừng bón đạm và phân bón lá có đạm cao. Đạm làm lúa xanh tốt, dễ nhiễm bệnh nặng hơn.
2. Tiêu nước, không để ruộng ngập sâu. Giữ mực nước nông, tránh nước chảy tràn từ ruộng bệnh sang ruộng khỏe.
3. Phun thuốc sớm khi mới xuất hiện bệnh, đặc biệt ngay sau mưa bão. Chọn thuốc trong danh mục được phép, theo hướng dẫn trên nhãn và tư vấn của cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
4. Không phun khi lúa đang trỗ rộ nếu chưa có tư vấn, và tránh phun lúc trời nắng gắt hoặc sắp mưa.

Với bệnh do vi khuẩn, thuốc chỉ có tác dụng hạn chế lây lan chứ không chữa lại được những lá đã cháy. Vì vậy phòng bệnh vẫn là biện pháp quan trọng nhất.

2. Bệnh khô vằn trên lúa

Nguyên nhân

Bệnh khô vằn do nấm gây ra. Nấm tồn tại trong đất, rơm rạ và cỏ dại dưới dạng hạch nấm. Khi ruộng ngập nước, hạch nấm nổi lên mặt nước, bám vào gốc lúa và bắt đầu gây bệnh.

Dấu hiệu nhận biết

• Vết bệnh xuất hiện ở bẹ lá sát mặt nước trước, là những đốm xanh xám như bị luộc nước sôi.
• Vết bệnh lớn dần, có hình đám mây hoặc vằn da hổ, viền nâu, giữa màu xám trắng.
• Bệnh lan từ dưới lên trên, từ bẹ sang phiến lá, có thể lên cả bông.
• Trên vết bệnh có thể thấy các hạch nấm nhỏ màu nâu, dễ rậu ra.
• Ruộng bệnh nặng lá khô dần, cây yếu, hạt lép lửng, dễ đổ ngã.

Bệnh thường xuất hiện từ giai đoạn đẻ nhánh rộ đến chín sáp. Bệnh nặng khi thời tiết nóng ẩm, cấy quá dày, bón thừa đạm, ruộng rậm rạp ngập nước liên tục.

Cách xử lý khi ruộng đã có bệnh

1. Phát hiện sớm. Thăm đồng, vén khóm lúa kiểm tra bẹ lá gần gốc, vì bệnh bắt đầu từ dưới thấp rất khó thấy nếu chỉ nhìn từ trên.
2. Hạ mực nước, phơi ruộng nhẹ. Giảm độ ẩm sát gốc giúp hạn chế nấm phát triển.
3. Tỉa bớt lá bệnh ở gốc, vớt hạch nấm nổi trên mặt nước nếu ruộng nhỏ, dễ làm.
4. Phun thuốc trừ nấm khi bệnh mới xuất hiện, phun kỹ vào phần gốc và bẹ lá phía dưới. Chọn thuốc trong danh mục được phép, theo hướng dẫn trên nhãn, có thể phun nhắc lại nếu bệnh còn lan.
5. Tạm dừng bón đạm. Sau khi bệnh giảm mới bón lại, ưu tiên bón kali để cây cứng.

3. Phân biệt bạc lá và khô vằn

4. Phòng bệnh từ đầu vụ

Phòng bệnh luôn rẻ và hiệu quả hơn chữa bệnh. Các biện pháp chung cho cả hai bệnh gồm:

• Chọn giống chống chịu tốt, mua hạt giống có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh.
• Cấy đúng mật độ, không cấy quá dày để ruộng thông thoáng. Lúa lai đẻ nhánh khỏe, thường chỉ cần cấy 1–2 dảnh mỗi khóm.
• Bón phân cân đối, không bón thừa đạm hay bón muộn, bón đủ kali để cây cứng, tăng sức chống chịu.
• Quản lý nước hợp lý: giữ nước nông, phơi ruộng 7–10 ngày cuối đẻ nhánh, không để ruộng ngập sâu kéo dài.
• Vệ sinh đồng ruộng: xử lý rơm rạ, dọn cỏ dại trên bờ và trong ruộng, vớt sạch hạch nấm khi làm đất.
• Thăm đồng thường xuyên, nhất là sau mưa ẩm, sương mù và sau bão để phát hiện bệnh sớm.

Biện pháp phòng trừ nên tuân thủ nguyên tắc 4 đúng: đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng lúc, đúng cách, và đảm bảo thời gian cách ly trước thu hoạch.

5. Chọn giống chống chịu giúp giảm rủi ro

Chọn giống có khả năng chống chịu tốt giúp bà con giảm số lần phun thuốc. Theo phản hồi của bà con ở Thanh Hóa, giống GS55 chống chịu khá tốt với đạo ôn, bạc lá và khô vằn. Một hộ trồng GST999 cũng cho biết ruộng chưa phải phun thuốc trong khi ruộng bên cạnh đã phun hai lần. Đây là phản hồi thực tế từ từng hộ, kết quả còn phụ thuộc điều kiện từng ruộng và cách chăm sóc. Dù trồng giống nào, bà con vẫn cần thăm đồng đều và bón phân cân đối. Mã TRUST ID trên bao bì giúp tra cứu nguồn gốc lô giống.

6. Lời khuyên cho đại lý khi tư vấn bệnh hại lúa

• Hỏi rõ giai đoạn sinh trưởng, thời tiết gần đây và cách bón phân trước khi kết luận.
• Yêu cầu khách chụp ảnh vết bệnh rõ nét, gồm cả bẹ gần gốc, để phân biệt bạc lá, khô vằn và đạo ôn.
• Không tư vấn thuốc khi chưa xác định đúng bệnh. Nên nhờ cán bộ bảo vệ thực vật địa phương xác nhận khi có nghi ngờ.
• Nhắc khách phòng trước cho các đợt mưa bão và cảnh báo sớm qua GST Connect trên Zalo.

Bà con và đại lý xem thêm thư viện kỹ thuật canh tác hoặc tìm hiểu chính sách đại lý. Cần tư vấn trực tiếp, liên hệ hotline 089 831 8866.