Kỹ thuật canh tác lúa giai đoạn chín vào chắc hạt: Chăm sóc đúng để giữ năng suất và chất lượng

Trong sản xuất lúa, giai đoạn từ chín sữa, chín sáp đến chín hoàn toàn là thời điểm rất quan trọng để quyết định chất lượng cuối cùng của hạt thóc. Nhiều bà con thường nghĩ rằng khi lúa đã trỗ đều, hạt đã hình thành thì chỉ cần chờ đến ngày gặt. Thực tế không hẳn như vậy.

Ở giai đoạn cuối vụ, cây lúa vẫn cần được chăm sóc và theo dõi sát sao. Quản lý nước không hợp lý, để ruộng quá khô hoặc còn ngập nước kéo dài, để sâu bệnh phát sinh, gặp mưa gió làm đổ ngã hoặc thu hoạch quá sớm, quá muộn đều có thể làm giảm tỷ lệ hạt chắc và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thóc.

Đặc biệt, trong điều kiện thời tiết ngày càng thất thường, việc nắm đúng kỹ thuật canh tác lúa giai đoạn chín vào chắc hạt không chỉ giúp bảo vệ năng suất mà còn góp phần giảm thất thoát sau thu hoạch, nâng cao giá trị hạt lúa.

1. Giai đoạn chín vào chắc hạt của cây lúa diễn ra như thế nào?

Sau khi lúa trỗ và thụ phấn thành công, hạt bắt đầu tích lũy vật chất khô. Đây là quá trình chuyển dần từ chín sữa → chín sáp → chín hoàn toàn.

Ở giai đoạn chín sữa, bên trong hạt vẫn còn dạng dịch màu trắng đục. Hạt tiếp tục nhận và tích lũy chất dinh dưỡng từ lá, thân và các bộ phận còn xanh của cây.

Khi bước sang chín sáp, phần dịch trong hạt dần đặc lại. Hạt cứng hơn, màu vỏ trấu thay đổi và bông lúa bắt đầu chuyển màu vàng rõ hơn.

Đến giai đoạn chín hoàn toàn, phần lớn hạt trên bông đã cứng chắc, vỏ trấu chuyển sang màu vàng đặc trưng của giống. Đây là thời điểm bà con cần chuẩn bị phương tiện, nhân lực và điều kiện thu hoạch.

Theo tài liệu tập huấn khuyến nông, thời điểm thu hoạch phù hợp thường được xác định khi khoảng 85% số hạt trên ruộng đã chín.

Điều quan trọng là không nên đánh giá độ chín chỉ bằng màu sắc của cả ruộng. Bà con nên kiểm tra trực tiếp nhiều bông ở các vị trí khác nhau, đặc biệt là khu vực giữa ruộng và những chỗ có điều kiện sinh trưởng khác biệt.

2. Quản lý nước cho lúa giai đoạn chín vào chắc hạt

Một trong những công việc quan trọng nhất ở cuối vụ là quản lý nước.

Khi lúa bước vào giai đoạn chín, cây không còn cần lượng nước như giai đoạn sinh trưởng mạnh. Việc tiếp tục giữ ruộng ngập sâu trong thời gian dài không đồng nghĩa với việc hạt sẽ chắc hơn.

Ngược lại, nước dư thừa có thể làm ruộng khó đi lại, gây khó khăn cho máy gặt, tăng nguy cơ cây bị đổ ngã và làm điều kiện đồng ruộng ẩm ướt kéo dài.

Các hướng dẫn kỹ thuật khuyến khích quản lý nước hợp lý, áp dụng tưới tiết kiệm và rút nước phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng.

Khi lúa đang vào chắc

Ở thời kỳ chín sữa và chín sáp, bà con cần theo dõi độ ẩm đất và tình trạng cây lúa thay vì giữ nước theo một công thức cứng nhắc cho mọi chân ruộng.

Mục tiêu là duy trì điều kiện ẩm phù hợp để cây hoàn thành quá trình vào chắc nhưng đồng thời chuẩn bị cho việc tháo nước trước thu hoạch.

Đặc biệt, với những ruộng đất thấp, khó tiêu nước, cần chủ động kiểm tra hệ thống mương và cửa thoát nước. Nếu dự báo có mưa lớn, việc tiêu nước sớm có thể giúp hạn chế tình trạng lúa bị ngâm nước và đổ ngã.

Trước khi thu hoạch cần chủ động rút nước

Khi lúa đã gần chín hoàn toàn, bà con nên chủ động tháo nước để mặt ruộng khô dần, tạo điều kiện thuận lợi cho máy móc hoạt động.

Ruộng quá mềm khiến máy gặt khó di chuyển, dễ lún bánh và có thể làm tăng thất thoát lúa trong quá trình thu hoạch.

Nói một cách dễ hiểu: đến cuối vụ, nước không còn là thứ cần giữ càng nhiều càng tốt, mà phải quản lý đúng thời điểm.

3. Có nên tiếp tục bón phân khi lúa đã chín sữa?

Đây là vấn đề nhiều bà con quan tâm.

Khi cây lúa đã bước vào giai đoạn chín sữa, chín sáp, việc bón phân cần hết sức thận trọng và phải căn cứ vào tình trạng thực tế của ruộng cũng như quy trình kỹ thuật của giống và vùng sản xuất.

Không nên có tâm lý thấy lúa cuối vụ hơi vàng là lập tức tăng đạm để “nuôi hạt”.

Việc sử dụng đạm không hợp lý ở cuối vụ có thể khiến cây tiếp tục sinh trưởng thân lá, làm kéo dài thời gian chín và trong một số điều kiện có thể làm tăng nguy cơ sâu bệnh, đổ ngã.

Các hướng dẫn khuyến nông cũng nhấn mạnh việc không bón phân đạm ở giai đoạn lúa làm đòng, chuẩn bị trổ trong những tình huống cần kiểm soát sinh trưởng cuối vụ.

Với phân bón lá hoặc các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng, bà con cần đọc kỹ nhãn sản phẩm, sử dụng đúng đối tượng, đúng liều lượng và đúng thời điểm được khuyến cáo.

Không nên tự ý pha nhiều loại sản phẩm với nhau chỉ vì suy nghĩ “phun nhiều thì hạt càng chắc”. Trong sản xuất nông nghiệp, nhiều hơn không đồng nghĩa với tốt hơn.

4. Theo dõi sâu bệnh trên lúa giai đoạn chín

Lúa gần thu hoạch vẫn có thể xuất hiện sâu bệnh. Vì vậy, không nên bỏ đồng ruộng trong thời gian cuối vụ.

Bà con nên thường xuyên kiểm tra:

• Lá đòng và các lá phía trên.
• Cổ bông.
• Bông lúa.
• Hạt lúa.
• Gốc và thân cây.
• Những khu vực ruộng rậm, ẩm hoặc sinh trưởng không đồng đều.

Một số đối tượng gây hại có thể tiếp tục xuất hiện trong giai đoạn cuối vụ như rầy, bệnh đạo ôn cổ bông, bệnh lem lép hạt và một số loại sâu bệnh khác tùy điều kiện từng vùng.

Theo tài liệu khuyến nông, quản lý dịch hại cuối vụ cần dựa trên việc kiểm tra đồng ruộng và áp dụng biện pháp phòng trừ phù hợp, ưu tiên quản lý dịch hại tổng hợp và sử dụng thuốc theo nguyên tắc đúng kỹ thuật khi thực sự cần thiết.

Đặc biệt, không nên phun thuốc theo thói quen chỉ vì thấy ruộng bên cạnh đang phun.

Mỗi ruộng có mật độ sâu bệnh, giống, thời điểm sinh trưởng và điều kiện thời tiết khác nhau.

Nếu cần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phải tuân thủ hướng dẫn trên nhãn và thời gian cách ly để bảo đảm an toàn cho nông sản.

5. Bảo vệ lá đòng để giúp hạt vào chắc tốt hơn

Trong giai đoạn lúa vào chắc, lá đòng và các lá phía trên có vai trò quan trọng trong quá trình quang hợp và tích lũy vật chất vào hạt.

Vì vậy, bà con cần hạn chế những tác động làm bộ lá suy giảm quá sớm.

Một ruộng lúa cuối vụ tốt không nhất thiết phải xanh đậm. Điều đáng quan tâm là cây lúa có bộ lá khỏe, bông phát triển tốt, hạt đang chuyển từ chín sữa sang chín sáp và ruộng đồng đều.

Không nên cố làm cho lúa “xanh lâu” bằng cách bón thêm đạm khi cây đã bước vào giai đoạn chín.

Mục tiêu cuối vụ là hạt chắc, chín đều và thu hoạch đúng thời điểm, chứ không phải giữ màu xanh của lá càng lâu càng tốt.

6. Phòng tránh đổ ngã trong giai đoạn lúa chín

Đổ ngã là một trong những nguyên nhân làm bà con mất công sức và thất thoát năng suất vào đúng thời điểm tưởng như đã “cầm chắc” vụ mùa.

Lúa có thể đổ do nhiều nguyên nhân:

• Mưa lớn.
• Gió mạnh.
• Ruộng giữ nước quá lâu.
• Bón đạm quá nhiều.
• Mật độ gieo sạ cao.
• Thân cây yếu.
• Giống có đặc điểm dễ đổ ngã.
• Ruộng bị sâu bệnh gây tổn thương thân và cổ bông.

Khi lúa bị đổ, quá trình thu hoạch bằng máy có thể khó khăn hơn, hạt dễ rơi xuống ruộng và tỷ lệ thất thoát có thể tăng.

Vì vậy, nếu ruộng đã chín và có nguy cơ mưa bão, bà con nên chủ động sắp xếp lịch thu hoạch thay vì cố để thêm nhiều ngày với hy vọng hạt tiếp tục tăng trọng.

Trong trường hợp ruộng bị ảnh hưởng bởi mưa gió, việc tiêu nước nhanh và đánh giá khả năng thu hoạch cần được ưu tiên. Các hướng dẫn kỹ thuật sau thiên tai cũng khuyến cáo những diện tích đã chín trên 85% nên tranh thủ thu hoạch khi điều kiện thời tiết thuận lợi.

7. Khi nào nên thu hoạch lúa?

Một trong những sai lầm thường gặp là chờ toàn bộ ruộng chuyển sang màu vàng mới bắt đầu tìm máy gặt.

Thực tế, nếu chờ quá lâu, hạt có thể bị rụng, gặp mưa hoặc chịu tác động của gió, chim chuột và các yếu tố khác.

Theo hướng dẫn kỹ thuật, có thể xem xét thu hoạch khi khoảng 85% hạt trên ruộng đã chín.

Bà con có thể kiểm tra bằng cách lấy nhiều bông ở các vị trí khác nhau trên ruộng, không chỉ lấy ở một góc.

Một ruộng đạt độ chín thu hoạch thường có:

• Phần lớn bông chuyển vàng.
• Hạt trên bông đã cứng.
• Tỷ lệ hạt xanh giảm rõ rệt.
• Hạt chắc chiếm tỷ lệ cao.
• Cây không còn sinh trưởng mạnh.
• Ruộng đủ điều kiện để máy gặt hoạt động.

Nguyên tắc quan trọng là không chỉ nhìn màu ruộng mà phải kiểm tra trực tiếp hạt.

8. Thu hoạch đúng thời điểm giúp giảm thất thoát sau thu hoạch

Thu hoạch là bước cuối cùng nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến lượng lúa thực tế mà bà con đưa được về nhà hoặc bán cho thương lái.

Nếu thu hoạch quá sớm, nhiều hạt chưa đạt độ chín cần thiết, làm tăng tỷ lệ hạt xanh và có thể ảnh hưởng đến chất lượng.

Nếu thu hoạch quá muộn, nguy cơ rụng hạt, nứt hạt, giảm chất lượng hoặc thiệt hại do thời tiết tăng lên.

Sau khi thu hoạch, lúa cần được làm khô kịp thời. Tài liệu tập huấn khuyến nông khuyến cáo lúa sau thu hoạch cần được phơi hoặc sấy trong vòng khoảng 24 giờ; độ ẩm bảo quản và thương phẩm cũng cần được kiểm soát phù hợp.

Đây là điểm bà con không nên xem nhẹ.

Một vụ lúa có năng suất tốt nhưng phơi sấy chậm, độ ẩm cao, bảo quản không đúng cách thì chất lượng vẫn có thể giảm đáng kể.

9. Những việc bà con nên làm trong 7-10 ngày cuối trước thu hoạch

Trong những ngày cuối vụ, bà con có thể xây dựng một checklist đơn giản để tránh bỏ sót công việc.

Kiểm tra ruộng

Đi một vòng toàn bộ ruộng, không chỉ đứng ở bờ quan sát.

Kiểm tra:

• Độ chín của hạt.
• Tình trạng bông.
• Tình trạng đổ ngã.
• Sâu bệnh.
• Nước trong ruộng.
• Khả năng máy gặt vào ruộng.

Chủ động tháo nước

Nếu lúa đã bước vào giai đoạn chín và điều kiện ruộng cho phép, cần chủ động tiêu nước để ruộng khô dần trước thu hoạch.

Theo dõi thời tiết

Nếu dự báo có mưa lớn hoặc gió mạnh, cần đánh giá lại lịch thu hoạch.

Không nên quá phụ thuộc vào một ngày thu hoạch cố định nếu điều kiện thực tế đã thay đổi.

Liên hệ máy gặt sớm

Đến sát ngày lúa chín mới tìm máy có thể khiến bà con bị động, nhất là thời điểm nhiều ruộng trong khu vực cùng chín.

Chuẩn bị phương án phơi, sấy

Thu hoạch xong phải có nơi tiếp nhận lúa ngay.

Nếu chưa chuẩn bị được phương án phơi hoặc sấy mà vẫn tiến hành thu hoạch trong điều kiện ẩm, nguy cơ ảnh hưởng chất lượng sau thu hoạch sẽ cao hơn.

10. Những sai lầm thường gặp khi chăm sóc lúa cuối vụ

Sai lầm 1: Giữ nước càng lâu càng tốt

Không phải cứ có nước là cây lúa sẽ vào chắc tốt hơn. Quản lý nước cần phù hợp với giai đoạn sinh trưởng và điều kiện chân ruộng.

Sai lầm 2: Thấy lúa vàng là bón thêm đạm

Lúa vàng ở cuối vụ có thể là biểu hiện tự nhiên của quá trình chín. Không nên chỉ dựa vào màu lá để quyết định bón phân.

Sai lầm 3: Không kiểm tra sâu bệnh vì nghĩ sắp gặt

Một số bệnh và đối tượng gây hại vẫn có thể ảnh hưởng đến bông và hạt ở cuối vụ.

Sai lầm 4: Chờ cả ruộng chín vàng mới gặt

Chờ quá lâu có thể làm tăng nguy cơ rụng hạt và thiệt hại do thời tiết.

Sai lầm 5: Thu hoạch xong mới tính chuyện phơi sấy

Đây là một lỗi rất đáng tiếc. Công sức cả vụ có thể bị ảnh hưởng chỉ vì khâu sau thu hoạch không được chuẩn bị trước.

11. Kết luận: Cuối vụ không phải là lúc bỏ mặc ruộng lúa

Giai đoạn lúa chín vào chắc hạt là khoảng thời gian bà con cần chuyển từ tư duy “nuôi cây” sang “bảo vệ thành quả”.

Không nhất thiết phải tác động thật nhiều vào ruộng. Điều quan trọng là quan sát đúng, xử lý đúng và đúng thời điểm.

Quản lý nước hợp lý, hạn chế đổ ngã, theo dõi sâu bệnh, không bón phân tùy tiện, xác định đúng độ chín và chủ động chuẩn bị thu hoạch là những việc có ý nghĩa lớn đối với năng suất thực tế và chất lượng hạt lúa.

Các chương trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp hiện nay cũng đang hướng tới việc sử dụng đầu vào hợp lý, quản lý nước tốt hơn, giảm chi phí và nâng cao giá trị sản phẩm thay vì chỉ chạy theo năng suất.

Với bà con trồng lúa, một vụ mùa thành công không chỉ được tính bằng số tấn lúa thu được trên một đơn vị diện tích. Quan trọng hơn là hạt lúa chắc, chất lượng tốt, ít thất thoát và bán được với giá phù hợp.

Goldseed hướng tới việc đồng hành cùng người sản xuất trong quá trình tiếp cận kiến thức, giống lúa và các giải pháp phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Bà con có thể theo dõi thêm thông tin về giống lúa, kỹ thuật sản xuất và các hoạt động nông nghiệp của Goldseed tại Goldseed trên Facebook.